“De onderstroom die niemand ziet, bepaalt de richting op elk gebied”, zijn woorden van Stef Bos in zijn liedje over de onderstroom. De onderstroom is een essentieel aspect van het functioneren van een team. Zonder oog te hebben voor de onderstroom kan een verandertraject, hoe klein ook, escaleren in een fiasco. 

Wat is nu eigenlijk onderstroom

Onderstroom kun je zien als een dynamiek die speelt binnen groepen mensen. Deze groepen zijn overal, in een organisatie, binnen je familie of in een vriendengroep. Onderstroom is niet zichtbaar of tastbaar, maar wel voelbaar. Het is het domein van onderlinge verhoudingen, van relaties, sympathieën en antipathieën, van onuitgesproken gevoelens, meningen, dromen, drijfveren en angsten. Maar ook het domein van ongeschreven regels, normen en impliciete uitgangspunten. Het gaat over ongrijpbare thema’s als overtuigingen, waarden, normen, drijfveren of sympathieën en het kan een stevige invloed hebben op hoe groepen functioneren. Synoniemen voor de onderstroom zijn: groepsdynamiek, krachtenveld, chemie, dieptestructuur. Omdat onderstroom grotendeels onbewust is en diep verankerd zit in gevoelens en overtuigingen zou je dit zelfs cultuur kunnen noemen. Onderstroom is geen wetenschappelijk begrip en niemand heeft er patent op. Onderstroom is niet meer dan een constructie van betekenissen die vooral bestaat in de hoofden en harten van mensen. Het kost daarom ook weinig moeite om met elkaar vast te stellen dat ‘het er is’. 

Misverstanden over de onderstroom

De onderstroom is grotendeels onbewust en onderbewust. Het kan een schok van herkenning zijn wanneer kwesties uit de onderstroom zichtbaar worden gemaakt. Dan blijken meer mensen dezelfde gevoelens te hebben. ‘Hadden we dat maar eerder van elkaar geweten.’ Maar niet alles in de onderstroom is onbewust. Denk aan stilzwijgende afspraken, collectieve geheimen en taboes. Er kan een team veel aan gelegen liggen om zaken in de ‘bewuste’ onderstroom te houden. Iedereen weet het, maar je hebt het er niet over.

Onderstroom is er altijd. Wanneer deze eenmaal is aangeraakt, komt het direct aan de oppervlakte en is het bovenstroom. Omdat er bij elke bovenstroom een onderstroom is, ontstaat er dus steeds nieuwe onderstroom. Het is als hozen in een lekke boot. Je kunt de onderstroom daarom nooit volledig verwijderen. Wees erop bedacht dat, in het gesprek over de onderstroom, de nieuwe onderstroom gespiegeld of juist contrasterend terug kan komen. Je bespreekt bijvoorbeeld het haantjesgedrag in een team en tijdens die bespreking houden de meeste medewerkers, waaronder ook de haantjes, ineens hun mond. Het vechtgedrag is daarmee vervangen door je niet in je kaarten te laten kijken.

Het is een misverstand te denken dat de onderstroom altijd negatief is of dat er alleen rommel zit. Dat is een beetje de bijklank van het woord. In de onderstroom zitten ook talloze overtuigingen, relaties en gevoelens die het voor een groep mogelijk maken om überhaupt te functioneren. Het meeste gedrag in groepen is namelijk automatisch en standaard. 

Onderstroom observeren is onder water kijken

Het groepsleven zou je kunnen zien als een ijsberg. Alles wat bewust wordt gemaakt, dus ‘boven water’ komt, is onderdeel van de inhoud. Het onzichtbare is deel van het relatiedomein. Niet alles in de dynamiek van de groep valt zichtbaar te maken omdat sommige inhouden, procedures en processen onbewust zijn. Je weet niet altijd welke opvattingen je heimelijk koestert. Welke kennis je bezit. Een buitenstaander kan dat soms wel zichtbaar maken. Voor niemand is de onderstroom in een organisatie zo zichtbaar als voor een nieuwe collega; hij of zij maakt vanaf de eerste dag kennis met de subtiele gedragspatronen van de groep en leert dan het ‘zo doen wij het hier en dit is ons normaal’.

De weerstand bij onderstroom

De onderstroom zit niet voor niets onder de oppervlakte. Als de onderstroom namelijk te veel naar boven komt, dan kunnen er scheuren in de groepsbinding komen. Dit maakt een groep dan kwetsbaar voor gevaar van buiten en er zullen dan instinctief alarmbellen afgaan.  Het is daarom dan ook geen toeval dat het naar boven halen van een onderstroom tijdens bijvoorbeeld teamcoaching zoveel weerstand op kan wekken. Iedere teamcoach kent de ervaring dat je zelf op het hakblok ligt als je even niet oplet. Dat heeft een reden: je kunt beter de teamcoach offeren, dan de harmonie van de groep in de waagschaal leggen. 

Teams kiezen niet zelf voor hun onderstroom, die wordt bepaald door alle context. Wanneer een team mandaat heeft deze context te veranderen, heeft het bespreekbaar maken van de onderstroom pas echt zin. Deze mandaat is vaak niet aanwezig. De onderstroom kan dan wel op tafel gelegd worden, hij zal er niet mee veranderen. Daarmee wordt het bespreekbaar maken van de onderstroom vooral een terugkerende gebeurtenis waar als een berg tegenop wordt gezien. Dit laat de spanning stijgen en zo bestaat het risico dat de vlam in de pan slaat. 

Afsluitend wil ik je vragen jezelf de volgende vraag te stellen. “Hoe zou het zijn als je in een organisatie werkt waarin leren werken met de onderstroom een belangrijk speerpunt is”? Gewoon, omdat we allemaal mens zijn en zoveel tijd met elkaar op het werk doorbrengen? Die onderstroom is er toch wel, die kunnen we nou eenmaal niet thuislaten. Als je deze bewustwording nou eens inzet als behulpzame bron, één die verklaringen biedt en oplossingen aanreikt en daarmee bereid bent echt te luisteren, zien en erkennen wat zich daar afspeelt. Daarmee geef je de onderstroom een stem en daarop kun je gaan sturen..